Ngành đóng tàu Hàn Quốc khó phát triển bền vững nếu phụ thuộc lao động nước ngoài

Dù ngành đóng tàu Hàn Quốc đang dần phục hồi sau thời gian dài suy thoái, các chuyên gia cảnh báo rằng sự phụ thuộc ngày càng lớn vào lao động nước ngoài có thể khiến ngành công nghiệp này khó duy trì năng lực cạnh tranh trong dài hạn.

Nhận định trên được đưa ra trong báo cáo mới của Korea Labor & Society Institute (KLSI – Viện Nghiên cứu Lao động và Xã hội Hàn Quốc), công bố ngày 3/3 trong ấn phẩm “KLSI Issue Paper”. Báo cáo phân tích tình hình ngành đóng tàu tại Geoje - một trong những trung tâm đóng tàu lớn nhất Hàn Quốc và đề xuất định hướng chính sách lao động nhằm phát triển ngành đóng tàu bền vững.

Ngành đóng tàu phục hồi nhưng người lao động chưa cảm nhận rõ

Theo báo cáo do hai nhà nghiên cứu Park Yong-cheol và Song Gwan-cheol thực hiện, ngành đóng tàu Hàn Quốc đang có dấu hiệu phục hồi sau nhiều năm khủng hoảng, nhưng người lao động và cộng đồng địa phương vẫn chưa thực sự cảm nhận được sự khởi sắc này.

Sau khi chịu ảnh hưởng nặng nề từ Global Financial Crisis 2008 và rơi vào khủng hoảng nghiêm trọng năm 2016, ngành đóng tàu bắt đầu phục hồi dần từ năm 2020, khi thị trường đóng tàu toàn cầu cải thiện.

Theo dữ liệu từ Clarksons Research, lượng đơn hàng mới của các công ty đóng tàu Hàn Quốc tăng mạnh:

Năm 2016: 224 triệu CGT (tấn quy đổi tiêu chuẩn) – mức thấp nhất

Năm 2024: 1,113 tỷ CGT

Như vậy, khối lượng đơn đặt hàng đã tăng gần 5 lần so với thời điểm thấp nhất.

Lượng đơn hàng tồn đọng hiện nay thậm chí cao hơn cả năm 2015, cho thấy triển vọng ngành khá tích cực. Nhiều dự báo cho rằng chu kỳ tăng trưởng hiện tại có thể kéo dài khoảng 5–10 năm.

Việc làm trong ngành vẫn chưa phục hồi

Dù thị trường có dấu hiệu khởi sắc, số lao động trong ngành đóng tàu tại Geoje vẫn thấp hơn nhiều so với trước đây. Theo báo cáo, số lao động trong ngành tại thành phố này hiện chỉ đạt khoảng 64,2% so với 10 năm trước.

Viện nghiên cứu nhận định: “Nếu gọi đây là giai đoạn bùng nổ thì vẫn còn quá nhiều vị trí việc làm đang bị bỏ trống.” Điều này khiến người lao động và người dân địa phương chưa thực sự cảm nhận được sự phục hồi của ngành.

Lao động nước ngoài tăng nhanh

Trong khi lực lượng lao động trong nước chưa phục hồi hoàn toàn, số lượng người nước ngoài cư trú tại Geoje lại tăng nhanh trở lại.

Sau khi chạm đáy vào năm 2021, số người nước ngoài đăng ký cư trú tại Geoje đã tăng lên 14.969 người vào năm 2024, gần bằng mức 15.051 người của năm 2015.

Theo báo cáo, sự gia tăng này phản ánh xu hướng doanh nghiệp tuyển lao động nước ngoài để bù đắp tình trạng thiếu nhân lực trong ngành đóng tàu.

Cấu trúc thầu phụ nhiều tầng khiến lợi nhuận không đến tay người lao động

Báo cáo cho rằng phía sau sự phục hồi bề ngoài của ngành đóng tàu vẫn tồn tại những vấn đề cấu trúc sâu sắc.

Một trong những vấn đề lớn nhất là mô hình thầu phụ nhiều tầng.

Trong ngành đóng tàu Hàn Quốc, chuỗi sản xuất thường được tổ chức theo cấu trúc:

Doanh nghiệp đóng tàu lớn (nhà thầu chính) → thầu phụ cấp 1 → thầu phụ cấp 2

Dù đơn hàng tăng và doanh thu cải thiện, lợi ích kinh tế không được phân bổ xuống các công ty thầu phụ và người lao động ở cấp dưới.

Báo cáo nhận định: “Sự phục hồi của ngành chưa lan tỏa đến các công trường sản xuất. Đây là một trong những nguyên nhân khiến kinh tế địa phương vẫn khó thoát khỏi tình trạng trì trệ.”

Phụ thuộc lao động nước ngoài có thể tạo rủi ro dài hạn

Một vấn đề khác được chỉ ra là việc sử dụng lao động nước ngoài để giải quyết thiếu hụt nhân lực chỉ là giải pháp ngắn hạn, nhưng có thể tạo ra rủi ro dài hạn.

Theo phân tích của viện nghiên cứu:

• Phần lớn thu nhập của lao động nước ngoài được gửi về quê nhà, nên không đóng góp nhiều cho kinh tế địa phương.
• Kỹ năng nghề mà họ tích lũy cũng không được giữ lại lâu dài trong ngành.

Báo cáo cảnh báo: “Nếu cơ cấu tuyển dụng dựa chủ yếu vào lao động nước ngoài được duy trì lâu dài, nguồn nhân lực kỹ thuật trong nước sẽ dần biến mất. Khi chu kỳ tăng trưởng tiếp theo đến, ngành đóng tàu có thể rơi vào tình thế thiếu nhân lực tay nghề cao.”

Nguy cơ đứt gãy hệ thống đào tạo kỹ năng

Ngành đóng tàu là ngành công nghiệp đòi hỏi kỹ thuật cao, với nhiều nghề chuyên môn như:

1. hàn
2. sơn tàu
3. lắp đặt đường ống
4. hệ thống điện

Những kỹ năng này không thể đào tạo trong thời gian ngắn.

Theo báo cáo, nếu hệ thống việc làm hiện nay không thay đổi, chuỗi truyền nghề và đào tạo kỹ thuật có thể bị phá vỡ, từ đó ảnh hưởng trực tiếp đến năng lực cạnh tranh của ngành trong tương lai.

Viện nghiên cứu nhấn mạnh rằng chính phủ và chính quyền địa phương cần nhanh chóng đưa ra giải pháp phù hợp.

Đề xuất xây dựng mô hình phát triển lan tỏa lợi ích

Để giải quyết các vấn đề cấu trúc, báo cáo cho rằng ngành đóng tàu cần chuyển từ cách tiếp cận “chỉ hỗ trợ khi suy thoái” sang mô hình phân bổ thành quả phát triển cho toàn bộ hệ sinh thái ngành.

Trước đây, chính sách thường tập trung vào:

• hỗ trợ trợ cấp thất nghiệp
• duy trì việc làm trong giai đoạn suy thoái

Tuy nhiên, viện nghiên cứu cho rằng cần xây dựng một cơ chế giúp lợi ích kinh tế lan tỏa đến người lao động và cộng đồng địa phương.

Cần cải cách hệ thống thầu phụ và nâng lương cho lao động

Một trong những đề xuất quan trọng là cải cách cấu trúc thầu phụ trong ngành đóng tàu.

Báo cáo khuyến nghị:

-giảm tình trạng tập trung lợi nhuận vào các công ty đóng tàu lớn

-tăng lương và ổn định việc làm cho lao động tại các công ty thầu phụ

-thu hẹp khoảng cách待遇 giữa lao động nhà thầu chính và thầu phụ

Các chuyên gia nhấn mạnh rằng việc cùng làm một công việc nhưng nhận mức lương và điều kiện khác nhau quá lớn là vấn đề cần được giải quyết.

Cần sự phối hợp giữa chính phủ, địa phương và doanh nghiệp

Cuối cùng, viện nghiên cứu cho rằng để những chính sách này trở thành hiện thực, cần có sự hợp tác chặt chẽ giữa ba bên:

• chính phủ trung ương
• chính quyền địa phương
• các tập đoàn đóng tàu

Chỉ khi xây dựng được hệ sinh thái công nghiệp bền vững, ngành đóng tàu Hàn Quốc mới có thể duy trì vị thế cạnh tranh trên thị trường toàn cầu.

Nguồn: Naeil Newspaper